Czy Europa jest odporna? Eksperci o rosyjskim oddziaływaniu hybrydowym na język, edukację, kulturę i religię
W jaki sposób Rosja wykorzystuje język, edukację, kulturę i religię do budowania wpływów politycznych i osłabiania odporności państw? Czy doświadczenia krajów Partnerstwa Wschodniego mogą pomóc lepiej przygotować Europę na podobne zagrożenia?
To były kluczowe pytania spotkania eksperckiego zorganizowanego w ramach wspólnego projektu Centrum Mieroszewskiego oraz Civic Platform for Democracy and Peacebuilding, poświęconego analizie rosyjskiego oddziaływania hybrydowego w obszarach szczególnie istotnych dla kształtowania tożsamości społecznej i politycznej.
Punktem wyjścia dla dyskusji były doświadczenia Ukrainy, Gruzji, Mołdawii i Armenii – państw, które od lat mierzą się z systemowymi działaniami Federacji Rosyjskiej wykraczającymi daleko poza tradycyjnie rozumiane instrumenty polityki zagranicznej. Eksperci zgodzili się, że rosyjskie oddziaływanie nie ogranicza się do dezinformacji czy presji politycznej, lecz obejmuje długofalowe działania ukierunkowane na kształtowanie postaw społecznych, wpływanie na tożsamość i budowanie podatności, które w sprzyjających warunkach mogą zostać wykorzystane politycznie lub militarnie.
Jednym z najważniejszych wniosków płynących z dyskusji było zakwestionowanie używania pojęcia „soft power” w odniesieniu do rosyjskich działań. Jak podkreślali uczestnicy, klasyczne rozumienie tego terminu opiera się na atrakcyjności kultury, wartości i zdolności budowania zaufania. W rosyjskim wydaniu mamy natomiast do czynienia z działaniami, które wykorzystują podobne kanały oddziaływania, lecz służą manipulacji, polaryzacji społecznej i osłabianiu odporności państw.
Szczególnie wyraźnie było to widoczne w rozmowach poświęconych edukacji i językowi. Eksperci z Gruzji, Ukrainy i innych państw regionu wskazywali, że edukacja nie jest neutralnym obszarem współpracy międzynarodowej, lecz może stać się narzędziem długofalowego wpływu politycznego. Programy stypendialne, promocja języka rosyjskiego, współpraca akademicka czy budowanie określonych narracji historycznych mogą służyć nie tylko transferowi wiedzy, ale także kształtowaniu elit i orientacji geopolitycznych kolejnych pokoleń.
Istotnym tematem była również religia jako narzędzie wpływu politycznego. Uczestnicy zwracali uwagę, że w niektórych państwach regionu struktury religijne stają się kanałem transmisji określonych narracji politycznych, a także elementem walki o wpływ społeczny i symboliczną kontrolę nad pamięcią historyczną. Jednocześnie eksperci podkreślali, że reakcje państwa w tym obszarze wymagają szczególnej ostrożności – zbyt restrykcyjne działania mogą wzmacniać poczucie oblężenia i sprzyjać dalszej radykalizacji.
Silnie wybrzmiał także temat kultury jako pola rywalizacji strategicznej. W przypadku Ukrainy rosyjska obecność kulturowa przez dekady funkcjonowała nie jako neutralna wymiana artystyczna, lecz jako część szerszego projektu politycznego, którego celem było osłabianie ukraińskiej tożsamości i utrwalanie narracji podporządkowujących Ukrainę rosyjskiej wizji historii i regionu. W innych krajach mechanizmy te przybierają odmienne formy, ale wspólnym mianownikiem pozostaje wykorzystanie sfery kultury do budowania wpływu politycznego.
Eksperci podkreślali jednocześnie, że skuteczność rosyjskich działań zależy od lokalnego kontekstu politycznego, historycznych doświadczeń, stopnia zależności gospodarczej i energetycznej oraz społecznej podatności na określone narracje. Nie istnieje więc jeden uniwersalny model rosyjskiego oddziaływania ani jedna uniwersalna odpowiedź.
Jednym z najważniejszych pytań projektu pozostaje możliwość przeniesienia doświadczeń państw Partnerstwa Wschodniego do kontekstu Unii Europejskiej. Czy europejskie społeczeństwa rzeczywiście są bardziej odporne na podobne mechanizmy wpływu? A może przekonanie o tej odporności opiera się na błędnym założeniu, że język, edukacja, kultura i religia pozostają sferami neutralnymi politycznie?
W trakcie spotkania wielokrotnie podkreślano, że skuteczna odpowiedź nie może ograniczać się wyłącznie do działań defensywnych czy polityki zakazów. Równie ważne jest budowanie pozytywnej alternatywy: wzmacnianie własnych instytucji kultury, inwestowanie w edukację, wspieranie lokalnych języków i tworzenie atrakcyjnych narracji opartych na demokratycznych wartościach.
Spotkanie stanowi część szerszego projektu, którego efektem będzie raport zawierający porównawczą analizę mechanizmów rosyjskiego oddziaływania hybrydowego w Gruzji, Ukrainie, Mołdawii i Armenii, ocenę skuteczności stosowanych środków przeciwdziałania oraz rekomendacje dla Polski i państw członkowskich Unii Europejskiej.
