Niewykorzystany potencjał? Mapa białoruskiej kultury w Polsce
Polska stała się w ostatnich latach najważniejszym centrum życia białoruskiej kultury na emigracji. Raport Centrum Mieroszewskiego pokazuje skalę tego zjawiska oraz wyzwania, z którymi mierzy się dziś środowisko twórcze pochodzące z Białorusi.
POBIERZ RAPORT NIŻEJ
Publikacja opisuje ekosystem około 120 organizacji i inicjatyw oraz blisko 200 twórców i twórczyń działających w Polsce po 2020 roku. To artyści reprezentujący różne dziedziny – od literatury i muzyki, przez sztuki wizualne, aż po teatr i film.
Raport powstał jako próba uchwycenia dynamicznie rozwijającego się, ale wciąż niedostatecznie opisanego zjawiska. Po wydarzeniach politycznych w Białorusi w 2020 roku wielu twórców zostało zmuszonych do emigracji. Polska – ze względu na bliskość geograficzną i kulturową – stała się dla nich jednym z głównych miejsc kontynuowania działalności artystycznej.
Według różnych szacunków w Polsce mieszka dziś od 145 do nawet 350 tysięcy osób z Białorusi, co czyni tę społeczność jedną z największych grup cudzoziemców w kraju . Jednocześnie rzeczywista skala aktywności kulturalnej może być jeszcze większa – wielu twórców działa poza oficjalnym obiegiem, często anonimowo lub pod pseudonimami.
Nowa mapa kultury
Raport pokazuje, że po 2020 roku białoruskie środowiska twórcze zaczęły powstawać w niemal wszystkich większych miastach Polski – m.in. w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Białymstoku, Wrocławiu i Poznaniu.
Wraz z nimi powstały nowe organizacje, przestrzenie artystyczne i inicjatywy wspierające twórców na emigracji. Polska stała się miejscem intensywnego rozwoju życia kulturalnego, ale także przestrzenią budowania nowych form współpracy i tożsamości.
Jednocześnie tylko część artystów zdołała dotąd w pełni wejść do polskiego obiegu instytucjonalnego i dotrzeć do szerokiej publiczności poza środowiskiem diaspory. Wielu z nich zaczynało swoją drogę w Polsce od zera – mierząc się z barierą językową, formalnościami pobytowymi czy koniecznością zmiany zawodu.
Między integracją a tożsamością
Raport podkreśla, że białoruska scena kulturalna w Polsce rozwija się w napięciu między integracją a zachowaniem własnej tożsamości. Z jednej strony twórcy uczą się funkcjonowania w nowym systemie i nawiązują międzynarodowe współprace, z drugiej – mierzą się z ryzykiem rozproszenia i utraty widoczności.
Jak wskazują autorki raportu:
„Po emigracji wielu twórców znalazło się w sytuacji, w której trzeba było jednocześnie budować życie od nowa i próbować kontynuować działalność artystyczną. To wymaga czasu i wsparcia, ale jednocześnie pokazuje ogromny potencjał tej społeczności.”
Sukcesy i współpraca
Pomimo trudności pojawiają się także znaczące sukcesy i wyraźne przykłady udanej współpracy polsko-białoruskiej.
Białoruscy twórcy zdobywają nagrody, wystawiają w najważniejszych polskich instytucjach i coraz śmielej zaznaczają swoją obecność w głównym obiegu kultury. Artystka Jana Szostak została laureatką Paszportów „Polityki” w 2021 roku, a Ala Sawaszewicz otrzymała nominację do tej nagrody w 2024 roku. Z kolei dramaturg i reżyser Mikita Iłinczyk rozwija swoją karierę na polskiej scenie teatralnej i w 2025 roku został nominowany do Paszportów „Polityki” w kategorii teatr.
Widoczna jest również rosnąca obecność białoruskich artystów w polskich galeriach i projektach kuratorskich – ich prace pojawiają się m.in. w ramach Warsaw Gallery Weekend czy w instytucjach takich jak Zachęta czy Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. Coraz częściej uczestniczą także w międzynarodowych projektach realizowanych z udziałem polskich partnerów.
W obszarze filmu i sztuk wizualnych przykładem współpracy jest działalność reżyserki Mary Tamkowicz, której pełnometrażowy debiut „Pod szarym niebem” powstał przy wsparciu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej i był prezentowany na międzynarodowych festiwalach.
Dynamicznie rozwija się także scena muzyczna. Projekty takie jak Soyuz czy Sw@da x Niczos, odwołujące się do kultury pogranicza polsko-białoruskiego, zdobywają publiczność również poza środowiskiem diaspory i pokazują potencjał transkulturowych inspiracji.
Choć wiele z tych przykładów wciąż ma charakter jednostkowych sukcesów, wskazują one wyraźnie kierunek rozwoju – od funkcjonowania w ramach diaspory do coraz silniejszej obecności w polskim i europejskim obiegu kultury.
Raport pokazuje, że potencjał tej współpracy jest znacznie większy – zarówno dla polskiej sceny kulturalnej, jak i dla przyszłości demokratycznej Białorusi.
Obszary analizy
Publikacja przedstawia białoruską kulturę w Polsce w kilku kluczowych obszarach:
- sztuki wizualne i design
- film
- literatura i przekład
- muzyka i inicjatywy sceniczne
- teatr i performans
- dziedzictwo, historia i język
Wnioski i rekomendacje
Autorzy raportu podkreślają, że mamy do czynienia z ogromnym, ale wciąż niewykorzystanym potencjałem. Wśród najważniejszych rekomendacji znalazły się m.in.:
- rozwijanie współpracy między polskimi instytucjami kultury a białoruskimi twórcami,
- wspieranie tłumaczeń, produkcji i dystrybucji dzieł,
- tworzenie platform współpracy między diasporą a lokalnym sektorem kultury,
- rozwijanie programów rezydencyjnych i grantowych,
- wspieranie projektów łączących polską i białoruską publiczność.
Zdaniem autorek raportu takie działania mogą przynieść korzyści całemu sektorowi kultury – wzmacniając współpracę międzynarodową i otwierając nowe perspektywy artystyczne.
Potencjał przyszłości
Raport pokazuje, że w Polsce powstała rozbudowana i dynamiczna sieć białoruskiej kultury. Jednocześnie pozostaje ona w dużej mierze niewidoczna i niewykorzystana.
Rozwój tej sceny może odegrać kluczową rolę nie tylko dla życia artystycznego, ale także dla budowania relacji między społeczeństwami oraz wzmacniania procesów demokratycznych w regionie.
