Polska i Polacy w świadomości Gruzinów
Jak Polska zapisała się w gruzińskiej pamięci? Historia blisko dwóch stuleci spotkań, inspiracji i wzajemnych wyobrażeń – od XIX-wiecznych ruchów narodowych po rzeczywistość sowieckiej propagandy i „kulturalnej kontrabandy”.
„Polska i Polacy w świadomości Gruzinów” Emzara Dżgerenai, Magdaleny Nowakowskiej i Giorgiego Sabanadzego opowiada o blisko dwóch stuleciach polsko-gruzińskich relacji widzianych z gruzińskiej perspektywy. Autorzy pokazują, jakie miejsce zajmowały Polska i Polacy w wyobraźni gruzińskich elit i społeczeństwa oraz jak ich obraz zmieniał się pod wpływem wydarzeń politycznych, carskiej i sowieckiej cenzury, propagandy, ale także bezpośrednich kontaktów, literatury i kultury.
Historia rozpoczyna się w XIX wieku. Gruzińscy intelektualiści uważnie obserwowali polskie dążenia niepodległościowe, a polski ruch narodowy stał się dla nich ważnym punktem odniesienia w myśleniu o własnym odrodzeniu. Polska była postrzegana jako przykład społeczeństwa, które mimo rosyjskiej dominacji zachowywało własną tożsamość i nie rezygnowało z dążenia do wolności. Gruzińska prasa relacjonowała powstanie styczniowe, opisywała zaangażowanie różnych grup społecznych w walkę z caratem, a Ilia Czawczawadze – jedna z najważniejszych postaci gruzińskiego odrodzenia narodowego – jeszcze podczas studiów w Petersburgu tłumaczył Mickiewicza.
Polska była przy tym czymś więcej niż tylko przykładem walki o niepodległość. Dla gruzińskich elit stanowiła także europejski punkt odniesienia. Ten sposób myślenia przetrwał również w epoce sowieckiej. Choć Polska znalazła się w bloku komunistycznym, w gruzińskiej świadomości nie utraciła całkowicie swojego europejskiego statusu. Jak piszą autorzy, dla Gruzinów zarówno w XIX wieku, jak i później Europa zaczynała się tam, gdzie kończyło się rosyjskie, a następnie sowieckie imperium.
Druga część książki przenosi czytelnika do Gruzji epoki komunizmu i pokazuje, jak od jej sowietyzacji w 1921 roku zmieniał się obraz Polski. Jak o Polsce pisała gruzińska prasa w kolejnych dekadach? W jaki sposób sowiecka propaganda budowała oficjalną narrację o „przyjaźni narodów socjalistycznych”? I co spod tej propagandowej warstwy mówi nam o rzeczywistych wyobrażeniach Gruzinów o Polsce? Autorzy analizują prasę, podróże, literaturę i wymianę kulturalną, próbując wydobyć z oficjalnego przekazu ślady autentycznych relacji między ludźmi i kulturami.
Jednym z najciekawszych wątków jest opisana przez autorów „kulturalna kontrabanda” – przepływ niewygodnych, przemilczanych lub zakazanych treści poprzez literaturę, film, muzykę czy sztukę. To właśnie kultura pozwalała przekraczać granice wyznaczane przez oficjalną propagandę i podtrzymywać obieg idei za żelazną kurtyną.
Publikacja powstała na podstawie badań i analizy materiałów przechowywanych w gruzińskich archiwach, instytucjach pamięci i muzeach. Oprócz opracowania historycznego zawiera również przetłumaczone na język polski wybrane teksty źródłowe. Dzięki nim możemy spojrzeć na Polskę oczami samych Gruzinów i prześledzić, jak przez kolejne dekady zmieniały się ich wyobrażenia o Polsce i Polakach.