Prometeizm – zapomniany projekt przeciw rosyjskiemu imperializmowi | Centrum Mieroszewskiego

film z polskimi napisami

Prometeizm jest dziś stosunkowo mało znanym epizodem historii Europy Środkowo-Wschodniej. Tymczasem w latach 20. i 30. XX wieku stanowił rozbudowaną koncepcję polityczną, która łączyła przedstawicieli narodów podporządkowanych wcześniej Cesarstwu Rosyjskiemu, a następnie Związkowi Sowieckiemu. Podstawowe jej założenie było proste: żaden z tych narodów nie jest w stanie samodzielnie przeciwstawić się Moskwie, dlatego ich walka o niepodległość powinna być prowadzona wspólnie.

Szczególne miejsce w ruchu prometejskim zajmowali Ukraińcy. Po klęsce Ukraińskiej Republiki Ludowej jej politycy, dyplomaci i wojskowi kontynuowali działalność na emigracji, współpracując między innymi z Gruzinami, Azerami, Tatarami krymskimi oraz przedstawicielami narodów Kaukazu, Powołża i Azji Centralnej. W 1925 roku w Paryżu przedstawiciele kilku środowisk emigracyjnych zadeklarowali wspólną walkę o wyzwolenie swoich krajów spod władzy sowieckiej.

W nowym filmie dokumentalnym, którego produkcję wsparło Centrum Mieroszewskiego, historycy Paweł Libera i Walentina Piskun pokazują, czym w rzeczywistości był prometeizm, jakie miejsce zajmowali w nim Ukraińcy i dlaczego jednym z jego najważniejszych promotorów politycznych stał się Józef Piłsudski.

Film pokazuje przy tym, że prometeizm nie był jednym precyzyjnie opracowanym „planem rozbicia Związku Sowieckiego”. Był raczej połączeniem idei politycznej, współpracy emigracyjnych elit, działalności informacyjnej i dyplomatycznej oraz – częściowo – przygotowań wojskowych. Dzięki wsparciu państwa polskiego działały organizacje i kluby prometejskie, ukazywały się czasopisma, funkcjonowały agencje prasowe, a przedstawiciele emigracji sprawą narodów Związku Sowieckiego starali się zainteresować opinię publiczną i dyplomację europejską.

Istotnym elementem tej historii są również stosunki polsko-ukraińskie. Sojusz Polski i Ukrainy zainicjowany przez Józefa Piłsudskiego i Symona Petlurę wyrastał ze wspólnego zagrożenia ze strony bolszewickiej Rosji, ale nie usuwał sporów o Galicję Wschodnią i Wołyń. Prometeizm był więc nie tylko historią współpracy, lecz także próbą pogodzenia sprzecznych interesów narodowych i odpowiedzią na pytanie, czy wspólne bezpieczeństwo może okazać się ważniejsze od konfliktów terytorialnych.

Film przypomina też, że niektóre idee obecne w środowisku prometejskim przetrwały jego polityczną klęskę. Po II wojnie światowej w innej formie powróciły w myśli Jerzego Giedroycia i Juliusza Mieroszewskiego. Odrzucenie polskich roszczeń do Lwowa i Wilna oraz uznanie prawa Ukrainy, Litwy i Białorusi do własnej państwowości stało się jednym z fundamentów koncepcji politycznej paryskiej „Kultury”.

Prometeizm nie doprowadził do rozpadu Związku Sowieckiego w okresie międzywojennym. Pozostawił jednak pytanie, które powracało w kolejnych dekadach: czy trwałe bezpieczeństwo Europy Środkowej i Wschodniej jest możliwe bez politycznej podmiotowości narodów pozostających pod dominacją Moskwy? Odpowiedzi na ten dylemat poszukiwało wielu polskich i ukraińskich patriotów – film o tym opowiada.  

W filmie występują:

• dr Paweł Libera (Instytut Historii PAN, Instytut Pamięci Narodowej)
• prof. dr hab. Walentyna Piskun (Instytut Historii Ukrainy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy)

Zapraszamy do oglądania.