Wielki Głód w sowieckiej Mołdawii 1946–1947 | Centrum Mieroszewskiego

Otwarcie wystawy odbyło się dzień po 35. rocznicy ogłoszenia niepodległości przez Republikę Mołdawii. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele Polski i Mołdawii, w tym Corneliu Cirimpei, sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury Republiki Mołdawii, Sławomir Rogowski, podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dr Łukasz Adamski, dyrektor Centrum Mieroszewskiego, oraz Krystian Wiciarz, zastępca dyrektora Instytutu Pileckiego.

– O Hołodomorze na Ukrainie mówi się w Polsce dużo, natomiast głód w sowieckiej Mołdawii w latach 1946–1947 pozostaje niemal nieznany. Chcemy przywrócić pamięć o kataklizmie, który pochłonął około 200 tys. ofiar, i pokazać, że jego ogromna skala nie była jedynie skutkiem suszy i nieurodzaju, lecz przede wszystkim polityki władz sowieckich, które mimo dramatycznej sytuacji ludności egzekwowały obowiązkowe dostawy żywności. Wystawa pozwala prześledzić, w jaki sposób decyzje polityczne i administracyjne doprowadziły do przekształcenia kryzysu żywnościowego w katastrofę społeczną – mówił dr Łukasz Adamski, dyrektor Centrum Mieroszewskiego.

Do wspólnego doświadczenia narodów Europy Środkowo-Wschodniej odniósł się podczas otwarcia Sławomir Rogowski, podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego:

– Dla nas, Polaków, doświadczenie Mołdawian i innych narodów poddanych sowieckiej dominacji nie jest historią odległą. Nasze losy nie były takie same, ale doświadczyliśmy działania tego samego totalitarnego systemu – represji, deportacji, konfiskaty mienia, przymusu i strachu. Systemu, który próbował kontrolować nie tylko życie ludzi, lecz także pamięć o przeszłości.

Katastrofa, której nie można wyjaśnić tylko suszą

Głód, który w latach 1946–1947 dotknął Mołdawską SRS, należy do największych katastrof humanitarnych powojennej Europy, a mimo to pozostaje niemal nieobecny w polskiej świadomości.

Susza i nieurodzaj pogłębiły kryzys żywnościowy, jednak nie wyjaśniają jego skali. Decydujące znaczenie miała polityka władz sowieckich, które mimo dramatycznej sytuacji ludności egzekwowały obowiązkowe dostawy żywności. W rezultacie kryzys przerodził się w katastrofę społeczną, która doprowadziła do śmierci około 200 tys. mieszkańców republiki.

Historia opowiedziana przez dokumenty i świadectwa

Ekspozycja prezentuje materiały dotąd praktycznie nieznane polskiej publiczności. Można na niej zobaczyć dokumenty dotyczące obowiązkowych dostaw i konfiskat żywności, kartki żywnościowe, tajne raporty władz opisujące skalę głodu i śmiertelności, a także wykazy dodatkowych racji żywnościowych przyznawanych przedstawicielom partyjnej nomenklatury.

Uzupełniają je fotografie, dokumenty dotyczące losu osieroconych dzieci i funkcjonowania domów dziecka oraz relacje świadków i ocalałych, pokazujące głód z perspektywy osób, które go doświadczyły. Materiały pochodzą m.in. z Narodowego Muzeum Historii Mołdawii, Narodowej Agencji Archiwów, Muzeum Historii Wsi Avdarma oraz Archiwum Rejonowego w Ceadîr-Lunga.

„O głodzie mówiło się po cichu”

Po otwarciu wystawy odbyło się spotkanie z mołdawskimi badaczami poświęcone przyczynom i przebiegowi Wielkiego Głodu, a także trwającej do dziś walce o przywrócenie pamięci o jego ofiarach. W rozmowie uczestniczyli członkowie Rady Pamięci Republiki Mołdawii: dr Virgiliu Bîrlădeanu, dr Ludmila Cojocaru, Ignat Kazmaly i Alexandru Postica. Dyskusję poprowadził Michał Potocki, dziennikarz „Dziennika Gazety Prawnej”.

Badacze zwracali uwagę, że susza nie była w tym regionie zjawiskiem wyjątkowym. Jak wskazywano podczas debaty, w ciągu stu lat odnotowano wiele okresów suszy, także o porównywalnej skali, które nie doprowadziły jednak do masowej śmierci. W latach 1946–1947 na kryzys naturalny nałożyła się polityka władz sowieckich, która pozbawiała mieszkańców zapasów i dotychczasowych sposobów radzenia sobie z nieurodzajem.

Jednym z najbardziej poruszających głosów podczas spotkania była opowieść Ignata Kazmalego, który dokumentuje doświadczenia Gagauzów pod rządami sowieckimi. Wspominał, że o tragedii przez lata rozmawiano w rodzinach jedynie ostrożnie:

– W rodzinie o głodzie mówiło się po cichu, bardzo ostrożnie. 

Jak wyjaśniał, rodzice obawiali się, że wiedza dzieci o ofiarach głodu, deportacjach czy represjach w rodzinie może zostać przez nie ujawniona, a w konsekwencji utrudnić im dostęp do studiów.

Kazmaly opowiedział również o własnym odkrywaniu historii rodziny. Jako kilkuletni chłopiec zaczął pytać, dlaczego inne dzieci mają dziadków, a on nie. Wtedy dowiedział się od ojca, że jego dziadkowie zmarli z głodu, a ojciec został sierotą w wieku ośmiu lat.

Debata pokazała, że walka o pamięć o Wielkim Głodzie nie zakończyła się wraz z rozpadem Związku Sowieckiego. Badacze mówili o potrzebie dalszego otwierania archiwów, ustalenia nazwisk ofiar oraz stworzenia trwałych mechanizmów służących badaniu i upamiętnianiu sowieckich represji. Ignat Kazmaly podkreślał, że wszystkie ofiary powinny zostać wymienione z imienia i nazwiska.

Pamięć, która wciąż jest odzyskiwana

Przez dziesięciolecia odpowiedzialność władz sowieckich za skalę tragedii była przemilczana. Podczas spotkania przypomniano, że w oficjalnej sowieckiej narracji głód przedstawiano przede wszystkim jako skutek wojny i suszy, a samo mówienie o nim podlegało ograniczeniom.

Dziś dokumenty, relacje świadków i praca badaczy pozwalają odtwarzać doświadczenia ofiar i przywracać tę historię pamięci publicznej – zarówno w Mołdawii, jak i poza jej granicami.

Wystawa „Foametea. Wielki Głód w sowieckiej Mołdawii 1946–1947” powstała w ramach Laboratorium Lemkina, wspólnego projektu Centrum Mieroszewskiego i Instytutu Pileckiego. Jej otwarcie 28 sierpnia przypadło w rocznicę śmierci Rafała Lemkina, twórcy pojęcia ludobójstwa.

Wystawę plenerową można oglądać od 28 sierpnia do 15 września 2026 r. przy Krakowskim Przedmieściu 34 w Warszawie. Wstęp jest bezpłatny.