W cieniu „operacji polskiej”. Represje na sowieckiej Ukrainie 1937–1938 w dokumentach. Tom 1. Ofiary
Pierwszy tom dwuczęściowego wydawnictwa poświęconego „operacji polskiej” NKWD – jednej z najbardziej masowych i tragicznych akcji represyjnych okresu wielkiego terroru.
Publikacja, przygotowana przez dr Janę Prymaczenko we współpracy z dr. Łukaszem Adamskim, zawiera wybór autentycznych dokumentów z archiwów Służby Bezpieczeństwa Ukrainy oraz innych źródeł, uzupełnione komentarzem naukowym.
Zebrane materiały – nakazy aresztowania, protokoły przesłuchań, akty oskarżenia oraz dokumenty z procesów rehabilitacyjnych – odsłaniają mechanizmy totalitarnego terroru i pokazują, jak decyzje wydane na mocy rozkazu NKWD nr 00485 niszczyły życie tysięcy osób.
Ofiarami byli nie tylko Polacy, ale także Ukraińcy, Rosjanie, Żydzi i przedstawiciele innych narodowości, których łączyły więzi rodzinne, towarzyskie lub historyczne z Polską. Wielu skazano pod sfabrykowanymi zarzutami szpiegostwa, sabotażu czy „wrogiej działalności”. W książce znajdziemy m.in. poruszającą historię żołnierza Armii Czerwonej Fedira Maluka, skazanego na łagry za związek z wdową po „wrogu ludu”, czy losy braci Jewtuszków, lojalnych wobec radzieckiego wywiadu, którzy mimo to zostali aresztowani i tylko cudem uniknęli kary śmierci.
Za urzędowym językiem protokołów kryją się świadectwa lojalności, więzi rodzinnych i osobistych tragedii – losy osób i całych rodzin dotkniętych zasadą odpowiedzialności zbiorowej. Publikacja ukazuje, w jaki sposób strach, propaganda i systemowa przemoc prowadziły do dezintegracji więzi społecznych, a jednocześnie dokumentuje przypadki odwagi i determinacji jednostek, którym udało się przetrwać.
Książka jest adresowana do badaczy dziejów XX wieku, specjalistów i studentów zajmujących się historią Europy Środkowo-Wschodniej, a także do wszystkich zainteresowanych relacjami polsko-ukraińskimi i badaniami nad totalitaryzmem.
W 2026 r. ukaże się tom drugi, poświęcony perspektywie funkcjonariuszy NKWD – bezpośrednich wykonawców represji.
