Kto stworzył mit „polskiego ucisku”? Ruska szlachta i Rzeczpospolita
film z polskimi napisami
Szlachta przez długi czas funkcjonowała w ukraińskiej pamięci historycznej jako warstwa obca – polska, katolicka i przeciwstawiona miejscowej ludności oraz Kozakom. Taki obraz w dużej mierze utrwaliła historiografia sowiecka, przedstawiająca dzieje ziem ukraińskich w Rzeczypospolitej przede wszystkim jako historię polskiej dominacji, ucisku społecznego i polonizacji.
Tymczasem znaczna część szlachty na ziemiach dzisiejszej Ukrainy wywodziła się z miejscowych rodów ruskich, a genealogia niektórych z nich sięgała czasów Rusi. Ostrogscy, Koreccy, Zbarascy czy Wiśniowieccy byli częścią miejscowej elity politycznej i społecznej, która współtworzyła Rzeczpospolitą i aktywnie zabiegała o własne prawa.
W nowym filmie dokumentalnym, którego produkcję wsparło Centrum Mieroszewskiego, ukraińska historyczka Natalia Starczenko oraz polski historyk i dyplomata Henryk Litwin obalają najważniejsze ukraińskie i sowieckie mity dotyczące szlachty. Rozmowy zostały nagrane m.in. w Korcu, Zbarażu i Warszawie.
Film pokazuje między innymi, że Rzeczpospolita nie była wyłącznie „polskim państwem”, w którym Rusini pozostawali biernym przedmiotem cudzej polityki. Ruska szlachta uczestniczyła w życiu politycznym, negocjowała swoje prawa, broniła języka ruskiego, prawosławia i miejscowych tradycji, a jej tożsamość była znacznie bardziej złożona, niż sugerują współczesne kategorie narodowe.
Inaczej przedstawiona zostaje również unia brzeska – nie tylko jako narzędzie katolicyzacji, lecz jako próba rozwiązania kryzysu religijnego i odbudowy jedności chrześcijaństwa, która jednocześnie doprowadziła do nowych napięć i głębokiego konfliktu między unitami a prawosławnymi.
Jednym z najciekawszych wątków jest powstanie Chmielnickiego, tradycyjnie przedstawiane na Ukrainie jako narodowowyzwoleńcza wojna Ukraińców przeciwko Polakom. Film pokazuje, że konflikt miał również cechy wojny domowej: przeciwko Kozakom walczyła bowiem także ruska szlachta, która uważała Rzeczpospolitą za własne państwo. Dobrym przykładem jest Jarema Wiśniowiecki – przeciwnik Chmielnickiego, ale zarazem przedstawiciel starego ruskiego rodu, którego nie sposób po prostu wpisać we współczesny podział na „Polaków” i „Ukraińców”.
Film zachęca więc do spojrzenia na dzieje Rzeczypospolitej nie jako na historię dwóch odwiecznie skonfliktowanych narodów, lecz jako na część wspólnego i znacznie bardziej złożonego dziedzictwa.
W filmie występują:
- dr hab. Natalia Starczenko (Instytut Ukraińskiej Archeografii i Źródłoznawstwa im. M.S. Hruszewskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy)
- dr hab. Henryk Litwin (Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego)
Zapraszamy do oglądania.